การจัดทำงบการเงินในสถานการณ์ไม่ปกติ

      ในโลกธุรกิจยุคปัจจุบันนี้ ทุกองค์กรเผชิญหน้ากับความท้าทายต่าง ๆ ที่เข้ามาได้เสมอ เช่น ยอดขายลดลงได้ทันทีเพราะวิกฤตเศรษฐกิจ ต้นทุนสินค้าที่ราคาผันผวนขึ้นลงอย่างรวดเร็ว ลูกค้าหรือคู่ค้าประสบปัญหาทางการเงิน ความล่าช้าหรือการเปลี่ยนแปลงนโยบายของภาครัฐ ด้วยสถานการณ์เหล่านี้ที่เกิดขึ้นทำให้การจัดทำงบการเงินบนพื้นฐานสถานการณ์ปกตินั้นอาจไม่ตอบโจทย์ผู้บริหารธุรกิจในช่วงสถานการณ์วิกฤต ดังนั้นฝ่ายบัญชี การเงินจึงต้องมีการพัฒนาบทบาทของตนนำไปสู่รูปแบบการจัดทำ “งบการเงินในภาวะวิกฤต” เพื่อส่งมอบข้อมูลให้ผู้บริหารรู้เท่าทันสถานการณ์ และช่วยให้ทุก ๆ การตัดสินใจ ทำได้อย่างแม่นยำมากขึ้น
      การบันทึกบัญชีที่เปลี่ยนไป เช่น การด้อยค่าของสินทรัพย์, หนี้สงสัยจะสูญ, รายได้ที่หายไป
      เมื่อธุรกิจเผชิญกับสถานการณ์ที่ไม่ปกติ ได้แก่ วิกฤตเศรษฐกิจ เกิดโรคระบาดครั้งใหญ่ คู่ค้าล้มละลาย หรือยอดขายลดลงอย่างหนัก สิ่งที่ต้องเปลี่ยนแปลงตาม คือ การบันทึกบัญชีให้สะท้อนกับสถานการณ์ความเป็นจริงมากที่สุด เพื่อให้งบการเงินสามารถแสดงออกมา “สะท้อนความเสี่ยง” ได้อย่างถูกต้อง
      ตัวอย่างหลักการที่สำคัญ ได้แก่
      การด้อยค่าของสินทรัพย์ (Impairment of Assets) คือ การประเมินว่า “มูลค่าทางบัญชี” ของสินทรัพย์ (เครื่องจักร, อาคาร, สิทธิ์การใช้งาน ฯลฯ) ที่แสดงอยู่ในงบการเงินมีมูลค่าสูงเกินกว่าที่จะคาดหวังจากการใช้ประโยชน์ได้จริง หรือมูลค่าที่จะได้รับจากการขาย ตัวอย่างเช่น เดิมมีอาคารสำนักงานบันทึกมูลค่าทางบัญชีไว้ 10 ล้านบาท วิกฤตเศรษฐกิจที่เกิดขึ้นทำให้ไม่สามารถใช้หรือขายได้ในราคาที่เกินกว่า 6 ล้านบาท ฝ่ายบัญชีจึงต้องบันทึก “ขาดทุนจากการด้อยค่า” จำนวน 4 ล้านบาท ในงบการเงินปีนั้น
      หนี้สงสัยจะสูญ (Doubtful Accounts) ลูกหนี้การค้า (ลูกค้าที่ซื้อเชื่อ) ซึ่งกิจการไม่สามารถเรียกเก็บเงินได้ตามกำหนดเวลา และมีแนวโน้ม “อาจจะไม่ได้รับชำระเงินเลย” เมื่อฝ่ายบัญชีติดตามข้อมูลดังกล่าว จึงต้องทำการตั้งสำรอง “หนี้สงสัยจะสูญ” ทันที ถ้าเกิดกรณีลูกค้าผิดนัดชำระเงินเกินกว่า 3 เดือน เคยมีประวัติไม่ชำระหรือขาดการติดต่อ ซึ่งกิจการค้นพบเอกสารสนับสนุนว่าลูกค้าอาจล้มละลายในอนาคต
      รายได้ที่หายไปหรือรายได้ที่ไม่สามารถรับรู้ได้ มีหลายกรณีที่อาจเกิดขึ้นได้ในช่วงวิกฤตเศรษฐกิจ ได้แก่ กรณีขายสินค้าแล้วแต่ลูกค้ายังไม่ได้ยอมรับสินค้า ลูกค้าแจ้งว่าส่งของยังไม่ครบหรือลูกค้าขอคืนสินค้า กรณีให้บริการแล้วแต่ลูกค้ายังไม่ยืนยันรับบริการหรือมีการยกเลิกในภายหลัง กรณีเก็บรายได้แบบตามงวดงาน แต่ระหว่างเกิดวิกฤตโครงการต้องหยุดชะงัก เช่น โครงการก่อสร้างหรือโครงการพัฒนาซอฟต์แวร์
      การจัดทำงบการเงินพิเศษ เช่น งบเฉพาะกิจ (Crisis Statement), งบกระแสเงินสดอย่างละเอียด
      ในช่วงที่ธุรกิจกำลังเผชิญกับภาวะวิกฤตต่าง ๆ ไม่ว่าจะเป็นเหตุการณ์ยอดขายลดลงอย่างกะทันหัน ต้นทุนเพิ่มสูงขึ้นอย่างรวดเร็ว เงินสดในธุรกิจลดลงสู่ระดับต่ำมาก หรือพบเจอกับเหตุการณ์ความไม่แน่นอนจากปัจจัยภายนอกเพิ่มขึ้น การรอข้อมูลจาก “งบการเงินปกติ” ที่ออกตอนสิ้นเดือนหรือสิ้นไตรมาส อาจจะ “ไม่ทันเวลา” สำหรับการตัดสินใจลงมือทำในสิ่งที่สำคัญต่อธุรกิจ ผู้บริหารธุรกิจจึงต้องการให้ฝ่ายบัญชี การเงิน จัดทำข้อมูล “งบการเงินพิเศษ” เพื่อให้ผู้บริหารใช้ในการวิเคราะห์ ตอบคำถาม และวางกลยุทธ์เฉพาะหน้าได้อย่างแม่นยำ รวดเร็วทันเหตุการณ์ด้วยข้อมูล “งบการเงินพิเศษ” ที่แสดงข้อมูลสำคัญ ได้แก่
      • สรุปรายได้หลักกับรายได้ที่ลดหายไป
      • รายจ่ายคงที่ vs รายจ่ายที่สามารถลดได้
      • ยอดหนี้ที่ยังไม่ชำระ/หนี้เสีย/หนี้ที่เจรจาแล้ว
      • ค่าใช้จ่ายช่วงภาวะวิกฤต (ค่าเสียหาย, ค่าฉุกเฉิน, ค่าปรับปรุง ฯลฯ)
      งบกระแสเงินสดอย่างละเอียด (Detailed Cash Flow Statement) จัดทำเพื่อวิเคราะห์เงินสดที่เกิดขึ้นจากเหตุการณ์จริงในแต่ละวันที่เข้า–ออกของธุรกิจ แล้วสรุปรายงานเป็นรายสัปดาห์ และคาดการณ์ต่อไปว่าจะเพียงพอหรือไม่ในช่วงอีก 30 - 90 วันข้างหน้านี้
      การปรับปรุงประมาณการทางบัญชี (Estimate) ให้สอดคล้องกับสถานการณ์
      ในช่วงวิกฤตหรือสถานการณ์ที่ไม่ปกติ ซึ่งเกิดจากเหตุการณ์ยอดขายลดลงผิดปกติ ลูกค้าเริ่มผิดนัดชำระหนี้ สินค้าล้นสต๊อก ภาษีที่คาดว่าจะจ่ายเปลี่ยนแปลงไป การไม่ปรับประมาณการทางบัญชี = อาจทำให้งบการเงินไม่สะท้อนกับสถานการณ์ความเป็นจริง ซึ่งส่งผลต่อการตัดสินใจของผู้บริหาร เจ้าของกิจการ ผู้สอบบัญชี นักลงทุน ดังนั้นการปรับประมาณการทางบัญชีอย่างเหมาะสมเป็นการสะท้อนความจริง ช่วยให้งบการเงินมีคุณภาพและทำให้ผู้ใช้งบสามารถตัดสินใจอย่างถูกต้องในช่วงเวลาที่ธุรกิจต้องการความแม่นยำมากที่สุด